Dzień św. Huberta – jak ziemianie rozpoczynali sezon polowań

Zgodnie z obowiązującą tradycją w całej Europie, sezon łowiecki rozpoczynał się 3 listopada, czyli w Dzień św. Huberta – patrona myśliwych. Dla ziemian był to czas spotkań i wielu atrakcji, które nieraz były ważniejsze od samego polowania.

Hubertowskie początki

Kult św. Huberta przywędrował do Polski wraz z królem Augustem II Mocnym.
Dla ziemian był to nie tylko sygnał, że czas ruszyć w knieje, ale i okazja do towarzyskiego spotkania. Przygotowania do polowania zaczynały się na długo przed 3 listopada.

Kilka tygodni wcześniej wyznaczano teren łowów, wybierano ludzi – naganiaczy, dziesiętników i skrzydłowych, którzy mieli rozprowadzać nagonkę. W lasach ustawiano płotki, oznaczano stanowiska numerami, a w stajniach i wozowniach szykowano bryczki dla myśliwych i fornalki do zwożenia upolowanej zwierzyny. Kobiety po zakończeniu łowów zajmowały się jej oczyszczaniem z krwi i czesaniem futer.

Polowania były wydarzeniem towarzyskim z prawdziwego zdarzenia – okazją do spotkań z rodziną, przyjaciółmi, do tańców, gry w brydża, a nierzadko i do hucznej zabawy do białego rana. Zaproszenia rozsyłano już pod koniec sierpnia, bowiem najlepsi myśliwi mieli kalendarze wypełnione po brzegi z dużym wyprzedzeniem. Goście otrzymywali karty z programem, regulaminem i zasadami bezpieczeństwa. Choć polowanie było domeną mężczyzn, chętnie uczestniczyły w nim także kobiety i młodzież. Hrabina Helena Mycielska z Bonikowa w 1904 r. upolowała 221 zajęcy, 27 bażantów i 2 sarny.

Dla młodych chłopców pierwszy upolowany zwierz był niemal rytuałem przejścia – ojciec malował im wtedy na czole farbą krzyż św. Huberta, symboliczne błogosławieństwo na dalsze łowieckie przygody. Zapraszano rodzinę, przyjaciół, sąsiadów z okolicznych majątków. Goście przyjeżdżali już dzień wcześniej, aby rankiem ruszyć na słynny bieg św. Huberta, czyli pościg za „lisem”.

Bieg za lisem

Nie był to jednak prawdziwy lis – zwierzę naśladował jeden z jeźdźców, tzw. master, który uciekał przed resztą uczestników. Początek biegu sygnalizowała trąbka.
Zwycięzca, który „złapał lisa”, wracał dumnie na czele kawalkady i orkiestry. Potem przychodził czas na nagrody, bigos i wieczorny bal, na który ubierano się w eleganckie stroje.

Polowanie po angielsku

Dużą popularnością cieszyły się również polowania za prawdziwym lisem, zającem lub innym wytropionym zwierzęciem. Były to tzw. parforsy (fr. par force), a tradycja ta przywędrowała z Anglii. Ich prekursorem był Alfred hr. Potocki z Łańcuta w II ćw. XIX w.

Na swoich obrazach chętnie uwieczniali je Wojciech, Juliusz i Jerzy Kossakowie oraz Tadeusz Ajdukiewicz. Z czasem te widowiskowe, choć okrutne, pościgi za lisem stały się obowiązkowym punktem sezonu towarzyskiego.

Parforsy odbywały się z udziałem psów gończych. Najczęściej były to charty, ogary, czarno-białe foksteriery lub beagle. Opiekę nad nimi sprawowali tzw. dojeżdżacze.

Polowania par force na dziki i lisy z udziałem ogarów organizował również chętnie hr. Mielżyński w wielkopolskim Iwnie. Do Wilanowa przyjeżdżał Ignacy Mościcki, gdzie polowano na bażanty.

Moda podczas polowań

Polowanie było także pokazem elegancji. Panowie zakładali czerwony frak lub rajtrok (surdut do jazdy konnej), białe spodnie (od przełomu XIX i XX w. tzw. bryczesy), kamizelkę, plastron i wysokie czarne buty do jazdy konnej. Na głowę ubierali cylinder lub toczek.

Kobiety na początku jeździły bokiem, w czarnych sukniach zwanych amazonkami lub czerwonych, damskich rajtrokach. Nie mogły nosić biżuterii, z wyjątkiem broszki. Z czasem ich stroje stały się bardziej praktyczne – na początku XX wieku zaczęły nosić bryczesy (początkowo ukryte pod spódnicą), a po I wojnie światowej ubierały długi, luźny czarny żakiet, czerwony rajtrok, białe lub czarne damskie bryczesy, kamizelkę, bluzkę koszulową, plastron, wysokie buty do jazdy konnej i czarny cylinder, melonik lub toczek.

Zarówno kobiety jak i mężczyźni nosili skórzane rękawiczki oraz palcat myśliwski lub szpicrutę.

Czworonożni towarzysze

Psy myśliwskie były hodowane głównie w majątkach ziemskich. W Mankiewiczach Izabela Radziwiłłowa hodowała rasy springer spaniel i charty polskie, w Suchowoli na Podlasiu Sewerynowa Czetwertyńska foksteriery, a Izabela Czarnecka w Bugaju-Koźmińcu w Wielkopolsce – pointery.

Imiona nadawano zgodnie z wytycznymi w podręcznikach łowieckich. Imiona oddawały charakter danej rasy oraz jej temperament. Psy gończe nosiły m.in. imiona: Dyszkant, Zagraj, Dobosz, Kantor, Cymbał, Słowik czy Hałas, charty: Doskocz, Sokół, Capaj czy Łapaj, kundle i groźne brytany – Rozbój, Załeb, Ścinaj, Mężeń, Zadaj, a suki: Kabza, Duda, Skrzypka, Lutnia, Płaksa, Lotka, Cytra, Chwytka. W dwudziestoleciu międzywojennym modne stały się angielskie imiona – Rolf, Lord, Jim, Boy, Black.
Psy mieszkały w specjalnych psiarniach z kamienną podłogą i ławami wysłanymi słomą. Czasem w środku był nawet piec, przy którym zwierzęta mogły się ogrzać.

Na Kresach na lisy najchętniej polowano z chartami krymskimi – czarnymi, podpalanymi, o smukłych pysku i długiej sierści. Warto wspomnieć, że polowanie na lisy było dość trudne, z uwagi na spryt tych zwierząt oraz ich umiejętność gubienia tropu. Na zające chętnie zabierano charty, foksterriery oraz beagle. W wielkopolskim Pamiątkowie, Maciej i Helena z hr. Morstinów Koczorowskich organizowali listopadowe łowy, które przyciągały dziesiątki gości, a w Przecławiu u Reyów chętnie polowano na dziki.

Święto duszy i podniebienia

Przed polowaniem, ziemianie udawali się na mszę, gdzie powierzali się św. Hubertowi.
Nie polowano w niedziele ani święta (z wyjątkiem samego dnia św. Huberta, Wigilii i Sylwestra), a także w okresie żałoby po śmierci bliskich. Przestrzegano też zasad ochrony zwierząt: nie strzelano do samic z młodymi, nie do kuropatw na śniegu, czy bażantów na ziemi. Niedźwiedzie i żubry były pod całkowitą ochroną. Zimą zwierzęta dokarmiano w paśnikach.

Podczas takich polowań nie brakowało też wyjątkowych atrakcji, które nadawały wydarzeniu niemal magiczny klimat. W niektórych majątkach gospodarze prześcigali się w pomysłach, by uczynić dzień św. Huberta jeszcze bardziej uroczystym. W Redgoszczy Władysław Janta-Połczyński przygotował niezwykłą niespodziankę – w blasku lampionów i pochodni wzniósł kapliczkę poświęconą patronowi myśliwych. W jej wnętrzu znajdował się ołtarz ozdobiony rogami i leśnymi trofeami, a centralne miejsce zajmował obraz przedstawiający cud św. Huberta. Całość tworzyła nastrojową, niemal mistyczną scenę – połączenie religijnego uniesienia, szacunku dla natury i eleganckiego dworskiego rytuału.

Po polowaniu na uczestników czekała prawdziwa uczta. W kuchni pani domu doglądała przygotowań – dla gości bigos, dla nagonki chleb, kiełbasa i kieliszek wódki.
Przy ognisku śpiewano, grano w brydża, wspominano najlepsze strzały. Nie najważniejsza była zwierzyna, ale atrakcje, emocje oraz kontakt z naturą o różnych porach dnia. Udział w polowaniach porównywano do rytuału oczyszczającego duszę.

Ostatnie echa dawnych łowów

Dlaczego ziemianie polowali? Powodów było wiele. Po pierwsze – praktyczny: chodziło o odstrzał nadmiernego pogłowia zwierząt, co pomagało utrzymać równowagę w przyrodzie. Po drugie – sportowy i towarzyski: polowania dawały dreszcz emocji, a przy tym stanowiły świetną okazję do spotkań w dobrym towarzystwie. Nie brakowało też aspektu rytualnego i kulinarnego – zdobycz trafiała na stoły w postaci pieczeni, pasztetów czy aromatycznego bigosu. Dzięki łowom ziemianie pozyskiwali również materiały na ubrania i dekoracje: futra, skóry, wypchane zwierzęta, trofea, które zdobiły salony i gabinety. No i oczywiście – polowania były pretekstem do prawdziwej uczty, podczas której każdy mógł dobrze zjeść i wypić.

W dwudziestoleciu międzywojennym tradycje łowieckie wciąż trwały, choć powoli zmieniało się spojrzenie na myślistwo. Młodsze pokolenie zaczynało dostrzegać w nim okrucieństwo. Marceli Żółtowski z Czacza, który po doświadczeniach z powstania nie mógł już patrzeć na przemoc wobec zwierząt.

Więcej przeczytasz w książce: