Włoszakowice: pałac na planie trójkąta

Pałac we Włoszakowicach (woj. wielkopolskie, pow. leszczyński, gm. Włoszakowice) to założenie wyjątkowe zarówno w skali krajowej jak i europejskiej. Jest to bowiem jedyny w Polsce (i drugi w Europie) pałac na planie trójkąta. W budynku odbywały się spotkania loży masońskiej, a jego właściciel Aleksander Sułkowski, był jednym z pierwszych członków wolnomularstwa w Polsce. Główna siedziba rodziny Sułkowskich mieściła się w pobliskiej Rydzynie. Pałac we Włoszakowicach pełnił funkcję maison de plaisance i odwiedzany był okazjonalnie.

Otoczony fosą pałac myśliwski położony jest na sztucznej wyspie o pięciobocznym kształcie. Owiana nutą tajemnicy historia pałacu, jego nietypowe wnętrze oraz forma sprawiają, że jest niezwykle atrakcyjnym zabytkiem architektury, który warto odwiedzić!

Historia pałacu we Włoszakowicach

W okresie XIV-XV w. tutejsze dobra należały do Borków-Gryżyńskich. W II poł. XV w. przeszły na własność zamożnego rodu Opalińskich – za sprawą zawarcia związku małżeńskiego przez Małgorzatę Borkówną z Piotrem Opalińskim. 

W latach 40. XVII w. wojewoda Krzysztof Opaliński wybudował we Włoszakowicach kościół oraz zameczek. Dzięki badaniom przeprowadzonym przez S. Wilińskiego wiadomo, że obiekt ten został wzniesiony według projektu architekta Krzysztofa Bonadury Starszego – sprowadzonego do Polski z Włoch ok. 1618 r. Nad przebiegiem budowy zameczku czuwał Jan Krzysztof Ludwik Wolzogen, ariański teolog pochodzący z Austrii, pomieszkujący u Opalińskiego. 

Na przykopie zameczek murowany bez dachu, bez okien i żelaznych krat z dwiema sklepami nadolnymi, do którego mostu nie masz

relacja opisująca zameczek we włoszakowicach z 1718 r.

W 1696 r. majątek jako część posagu Katarzyny Opalińskiej, należał do Stanisława Leszczyńskiego. Na mocy traktatu pokojowego zawartego w Wiedniu w 1735 r. przyszły król Polski zatrzymał polskie dobra, jednak popadały one w ruinę. W 1738 r. postanowił sprzedać je Aleksandrowi Józefowi Sułkowskiemu – polskiemu arystokracie i politykowi saskiemu, będącego najbliższym doradcą króla Augusta III.

ZOBACZ TAKŻE: Pałac Saski w Kutnie: na pałacowym szlaku między Dreznem a Warszawą

W 1718 r. w skład założenia wchodziły dwie oficyny, określane mianem dworu.

Pałac we Włoszakowicach został wzniesiony przez Aleksandra Sułkowskiego w latach 1749-51. Zofia Ostrowska-Kębłowska zauważa podobieństwo formy obiektu do projektów zaprezentowanych przez Andrea Pozza z 1711 r. czy też Fischera von Erlach. Badaczka pałacu przypisuje autorstwo pałacu architektowi z kręgów saskich, tworzących na terenie Warszawy. W literaturze pojawia się również nazwisko Karola Marcina Frantza. Umieszczony nad wejściem głównym kamienny herb Sulima wykonał A. Schmidt.

Następnym właścicielem dóbr został syn Aleksandra – Franciszek Sułkowski. 

W 1782 r. majątek przechodzi na własność rodziny Anhalt-Gothen. W 1785 r. Włoszakowice kupił Friedrich Erdmann von Anhalt Koethen-Pless. W 1848 r. zlikwidowana została charakterystyczna kopuła pałacu, zastąpiona płaskim dachem trójspadowym. Podczas przebudowy, wszystkie elewacje zostały opięte pilastrami. W 1851 r. (lub 1858 r.) majątek nabył ks. Leopold Fryderyk Anhalt-Dessau.

W 1919 r. pałac przeszedł na własność Skarbu Państwa. Utworzono w nim nadleśnictwo. Obiekt przetrwał II wojnę światową bez większych zniszczeń. W latach 1962-66 przeprowadzone zostały prace konserwatorskie. 

W 1991 r. w wyniku prac archeologicznych prowadzonych przez Wydział Architektoniczny w Trzebinach, potwierdzone zostały przypuszczenia o tym, że w miejscu pałacu istniało wcześniej tzw. fortalicium.

Masoni w pałacu we Włoszakowicach

Aleksander Sułkowski, dla którego wzniesiony został pałac we Włoszakowicach, był jednym z pierwszych członków wolnomularstwa w Polsce. Trójkątny kształt pałacu nawiązuje do kielni – jednego z głównych symboli masońskich, który odnosi się do działań na rzecz samorozwoju i stanowi połączenie realizacji Piękna, Dobra i Prawdy oraz harmonijnego dążeniu do Jedności.

Dawniej przed głównym wejściem do pałacu ustawione były pary kolumn, symbolizujące świątynię Salomona i doskonalenie się w duchu wolności, równości i braterstwa.

S. Wiliński uważa, że zebrania loży masońskiej we Włoszakowicach odbywały się w grocie umieszczonej w przyziemiu pałacu (tzw. sala terrena). Na ścianach groty zachowały się motywy ikonograficzne związane z masonerią (np. kielich z wężem) oraz dekoracje roślinne i zwierzęce. Nieobrobione kamienie pokrywające ściany symbolizują ucznia, który dąży do osiągnięcia kolejnych etapów rozwoju (jako czeladnik zbuduje ściany świątyni, a jako mistrz opracuje sklepienia).

Ponad grotą mieści się tzw. Sala Trójkątna, pierwotnie nakryta dachem z kopułą i obeliskiem. Obiegają ją dookoła pomieszczenia, które wykorzystywane były jako sypialnie dla uczestników polowań i zebrań loży masońskiej.

Opis

Pałac wzniesiony został na planie trójkąta o wklęsłych wierzchołkach. Obiekt położony jest na sztucznej wyspie w kształcie pięcioboku, która otoczona jest fosą. Bryła budynku dwukondygnacyjna, oparta na wysokim parterze. Posiada wysokie piwnice. Nad otworem drzwiowym znajduje się kartusz herbowy z herbem Sulima wykonany z piaskowca. Obiekt nakryty płaskim dachem. 

Elewacja frontowa płd-zach. 11-osiowa, opilastrowana na skrajnych narożnikach. Na skraju umieszczono wnęki z rzeźbami – putto z herbem i tarczą.

Wnętrza pałacu we Włoszakowicach

Środek obiektu stanowi sala balowa, która została wyniesiona ponad bryłę kondygnacją na planie trójkąta. Na osi fasady, w piwnicy sala terrena, poprzedzona przedsionkiem i oddzielona od niego dwuskrzydłowymi drzwiami. Piwnice pałacu są sklepione kolebkowo.

Sala Trójkątna

Sala terrena (grota)

Stan obecny i zwiedzanie pałacu we Włoszakowicach

Pałac Sułkowskich jest obecnie siedzibą Urzędu Gminy we Włoszakowicach. Obiekt można zwiedzać w godzinach pracy urzędu lub po wcześniejszym umówieniu się. 

W 2023 r. Gmina Włoszakowice otrzymała dotację na rewaloryzację obiektu, której poddane mają zostać elementy wykonane z piaskowca – schody wejściowe o ażurowej, kamiennej balustradzie oraz kartusz herbowy umieszczony nad wejściem. W Sali Trójkątnej zostaną wymienione okna – na nowe, drewniane zamontowane na węgarku, odnowiony będzie parkiet oraz drzwi. 

Remont obejmie również grotę mieszczącą się w podziemiach. Gmina otrzymała dofinansowanie w wysokości 392 000,00 zł. Uzupełnione zostaną pęknięcia ścian oraz sufitu. Oczyszczony i odmalowany zostanie drewniany sufit. 

Bibliografia

• Grażyńska Iuliana, Kilka uwag o symbolice masońskiej, Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, 2020.
• Kręglewska-Foksowicz E., Barokowe rezydencje w Wielkopolsce, 1982. 
• Omilanowska M., Polska: pałace i dwory, 2004.
• wloszakowice.pl, Pałac Sułkowskich zyska nowy blask, (dostęp: 10.06.2024).