Pałac w Jabłonnie: cenna pamiątka z czasów stanisławowskich

Pałac w Jabłonnie (woj. mazowieckie, pow. legionowski, gm. Jabłonna) to jedna z najpiękniejszych i najciekawszych rezydencji nie tylko na Mazowszu, ale również w całej Polsce. Był ważnym na przestrzeni wieków ośrodkiem oraz miejscem pobytu osób, które odegrały znaczącą rolę w polskich dziejach.

To jeden z pałaców-celebrytów (proszę wybaczyć ten kolokwializm): bardzo chętnie i często odwiedzany jest przez ekipy filmowe i telewizyjne. Ja pierwszy raz zobaczyłam pałac w Jabłonnie w teledysku Wilków “Baśka”, miałam wtedy może 8 lat. W pamięci zapadła mi przede wszystkim charakterystyczna kula wieńcząca budynek. 

Pałac poprzedza wydłużony dziedziniec wjazdowy, pierwotnie podzielony na część gospodarczą i paradną. Po obu stronach zabytku znajdują się pawilony, które dawniej były połączone z głównym korpusem parterowymi murkami. Oba pawilony początkowo były identyczne, jednak zachodni wkrótce rozbudowano, dodając niższą część od strony zachodniej. Wschodni pawilon zachował kilka oryginalnych pomieszczeń z czasów prymasa Michała Poniatowskiego i jest najcenniejszą pamiątką z tamtych czasów.

Zespół parkowy, otaczający rezydencję, malowniczo opada ku Wiśle, podkreślając harmonijny charakter całego założenia. W zabytkowym parku znajdziemy wiele pomników przyrody: stare dęby, wiązy, graby i lipy.

Jabłonna w czasach Michała Poniatowskiego

Wieś w XV w. należała do biskupów płockich. Z czasem stała się ich letnią rezydencją. W 1646 r. królewicz Karol Ferdynand Waza wybudował tu prywatną kaplicę “w budynku, który służył odpoczynkowi wśród przyjaciół po trudach” – taki napis widnieje na marmurowej tablicy  na północnej ścianie obecnego pałacu. Nie wiadomo jak wyglądała kaplica ani drewniany dwór biskupów.

W 1773 r. biskupem płockim został Michał Poniatowski – brat króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który odkupił wieś od kapituły płockiej. Rok później, w 1774 r. rozpoczął prace nad przekształceniem posiadłości w nowoczesną rezydencję pałacowo-parkową. 

W tym samym roku rozpoczęła się budowa pałacu według projektu Dominika Merliniego – autora Pałacu Myślewickiego czy Białego Domu w Łazienkach Królewskich. Merlini nadzorował też budową pałacu i pawilonów, często odwiedzał Jabłonnę czy podpisywał umowy z wykonawcami. 

Rezydencja wyróżniała się oryginalną bryłą i elegancją. Posiadała parterowy korpus główny i flankujące go dwa, kwadratowe pawilony. Do prawego pawilonu dobudowano prostokątną, piętrową oficynę. Od frontu mieściła się czworoboczna wieżyczka, będąca głównym akcentem fasady, z hełmem z kulą symbolizującą glob ziemski. Dach nawiązywał do sztuki chińskiej. Od ogrodu mieścił się ryzalit trójboczny z okrągłym salonem. Budowę ukończono w poł. lat 80. XVIII w. 

Dla Michała Poniatowskiego pałac w Jabłonnie był nie tylko rezydencją letnią, ale również wiosenną i jesienną. Pawilony boczne i oficyna przeznaczone były dla gości i dla dworu. Stanisław August często tu bywał i miał swój własny pawilon.

Lewy pawilon, zwany Pawilonem Królewskim, swoją nazwę zawdzięcza Stanisławowi Poniatowskiemu, który był w nim koronowany. W 1778 r. dekorację groteskową w budynku wykonał Szymon Mańkowski. Na pierwszym piętrze salon zdobią malowidła krajobrazowe, natomiast w sąsiednim pokoju znajdują się alegoryczne przedstawienia kobiet różnych ras, symbolizujących cztery części świata.

W Jabłonnie często organizowano uroczystości, podczas których ogród i pałac zdobiono iluminacjami. Wydarzeniom tym towarzyszyły tłumy gości, a wieczory uświetniały pokazy fajerwerków, Szczególnie okazałą oprawę miała uroczystość w lipcu 1778 r., gdy ogród i pałac rozświetlono ok. 1500 blaszanymi kagankami. Regularne organizowanie takich wydarzeń wiązało się z dużymi kosztami.

Tańce, hulanki, swawole…

Po samobójczej śmierci Michała Poniatowskiego w 1794 r. majątek odziedziczył jego bratanek ks. Józef Poniatowski. Chciał zostać w Jabłonnie na stałe, jednak nastał 3 rozbiór Polski, po którym wyjechał do Wiednia. Wrócił do Warszawy w 1798 r. i kursował między Pałacem Pod Blachą a pałacem w Jabłonnie, gdzie przyjeżdżał tu latem i mieszkał w prawym pawilonie na parterze.

Książę Józef Poniatowski słynął z imprezowego i rozwiązłego stylu życia, o którym huczała cała Warszawa. Często organizował orgie, na które zapraszał chętnie gości i wydawał dużo pieniędzy – tak naprawdę więcej niż miał. Utrzymywał też kapelę oraz stajnię. Miał kochankę i utrzymankę Henriette de Vauban z domu Barbantan, która była panią domu zarówno w Pałacu pod Blachą jak i w Jabłonnie. Był oddanym patriotą. Jako naczelny dowódca wojsk Księstwa Warszawskiego, skutecznie zreorganizował armię polską, wprowadzając nowoczesne standardy wojskowe. Wyróżnił się w bitwie pod Raszynem (1809), gdzie powstrzymał znacznie liczniejsze wojska austriackie, co pozwoliło na odzyskanie części ziem polskich. Jako marszałek Francji, dowodził polskimi oddziałami w kampanii Napoleona.

Zginął w 1813 r. w bitwie pod Lipskiem. Majątek przejęła jego siostra Teresa Tyszkiewiczowa pod warunkiem, że później dobra te przejdą na własność jej krewnej Anny z Tyszkiewiczów Potockiej – jednej z najsłynniejszych dam Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego.

Potoccy w Jabłonnie

Anna Potocka objęła Jabłonnę w 1822 r. Po rozwodzie z Aleksandrem Potockim, wyszła za mąż za generała Stanisława Dunin-Wąsowicza. Była stryjeczną wnuczką Stanisława Augusta Poniatowskiego i synową Stanisława Kostki. 

Zaczęła robić porządki w rezydencji i parku. Jej marzeniem było utworzenie ośrodka kultu Józefa.

W parku wystawiła na jego cześć łuk triumfalny z napisem Poniatowski, zbierała też pamiątki po bohaterze.

W 1827 r. powstała nowa brama z granitowymi kolumnami sprowadzonymi z Malborku. W latach 1834-43 przebudowano pałac wg projektu Henryka Marconiego. Dobudowano nowe pomieszczenia po obu stronach ryzalitu środkowego. Środkowa część ryzalitu została rozczłonkowana pilastrami jońskimi, a wnętrza – z wyjątkiem Sali Okrągłej – przebudowano.

Sala z ogrodem zimowym została udekorowana akcentami w stylu mauretańskim i kolumnami z lanego żelaza. Na zewnątrz od północy pałacu dobudowano kolumnową pergolę i utworzono w niej lapidarium z rzymskimi sarkofagami, rzeźbami i ich fragmentami. Lapidarium w Jabłonnie niestety nie przetrwało do naszych czasów. W II poł. XIX w. oficynę przy prawym pawilonie przebudowano na mieszkanie dla właścicieli. W parku utworzono wał przeciwpowodziowy, który zakrył widok na Wisłę. 

Wąsowiczowa w okresie wiosenno-letnim udostępniała za opłatą pałac zwiedzającym, a dochód przekazywała na cele filantropijne. 

Następnym właścicielem był Maurycy Potocki, młodszy syn Aleksandra i Anny z Tyszkiewiczów.

W 1879 r. majątek przeszedł w ręce starszego syna Augusta Poniatowskiego, zwanego hrabią Guciem. Znany był z tego, że prowadził podobny tryb życia do Józefa, uwielbiał też grać w karty. Warszawiacy cenili go za pogardliwy stosunek do urzędników carskich. Jabłonna należała do niego i jego żon: Marii Teresy z Woronieckich oraz Marii z Brydzińskich do 1945 r. 

W 1944 r. Niemcy spalili korpus główny pałacu, przetrwały jedynie boczne pawilony z oryginalną dekoracją. 

Dzieje powojenne

W 1946 r. Skarb Państwa przejął zabytkowy obiekt i rozpoczął prace zabezpieczające.

W 1951 r. przystąpiono do właściwych prac konserwatorskich, a za projekt odbudowy i nadzór wykonawstwa odpowiedzialny był architekt Mieczysław Kuźma. W ramach tych prac dokonano istotnych zmian w wyglądzie budynku, m.in. zmieniono elewację frontową poprzez usunięcie dobudówek autorstwa Marconiego, zlikwidowano wnęki i zastosowano pasowe boniowanie. Przywrócono także pierwotny klasycystyczny wystrój wnętrz, wiernie odtwarzając m.in. Salę Okrągłą.

W latach 1955-1956 pod kierunkiem Gerarda Ciołka uporządkowano przylegający park. Wystrój wnętrz obiektu zaaranżował kustosz Tadeusz Wierzejski, który skompletował wyposażenie na podstawie swoich zbiorów oraz zasobów Muzeum Narodowego.

W 1953 r. budynek został przekazany Polskiej Akademii Nauk i przekształcony w ośrodek konferencyjno-wypoczynkowy. W 1983 r. przeprowadzono kapitalny remont, podczas którego wymieniono okna, wyremontowano elewacje, stropy oraz stolarkę, przywracając budynkowi dawną świetność.

Jabłonna na filmowo

Pałac w Jabłonnie jest miejscem bardzo chętnie wykorzystywanym jako plan filmowy. Pojawił się w wielu mniejszych i większych produkcjach takich jak: Miłość Ci wszystko wybaczy, Prorok, Excentrycy czyli po słonecznej stronie ulicy, Wiktoryna czyli Pan pochodzi z Beauvais?, M jak Miłość, Ojciec Mateusz, Hans Kloss: Stawka większa niż śmierć, Czas honoru, W labiryncie, Czterdziestolatek.

Chińska altana, grota, oranżeria…

Szymon Bogumił Zug przekształcił park w Jabłonnie na angielski, co było zgodne z ówczesną modą, która zawitała do Polski w 1780 r. W latach 1778-1784 wystawił w Jabłonnie wiele pawilonów i planował kolejne. Służyły one głównie do dekoracji oraz rozrywki. Wpisują się w okres wczesnego klasycyzmu w Polsce. Miały charakter sentymentalny, preromantyczny, były związane z trendem panującym na dworze królewskim. Wśród niezrealizowanych projektów, które znamy z rycin w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie są: pseudorezydencja imama, pseudoantyczne ołtarze, klasycystyczne świątynie, egzotyczna kuchnia czy potężny kurnik z kopułą.

W przypałacowym ogrodzie znajdowały się też inne budynki, o których wiemy jedynie z archiwalnych wzmianek. W 1778 r. zbudowano eremitorium (pustelnia), czyli budynek przeznaczony do rozmyślania. Dopełnieniem chińskiej altany był mostek chiński z 1784 r.

Altana chińska (Kiosk chiński)

Zaprojektowana została przez Szymona Bogumiła Zuga w 1782 r., a pomalowana przez Szymona Mańkowskiego. Altana chińska została odrestaurowana po wojnie w latach 1962-63. 

Obiekt stoi na sztucznie usypanym kopcu. To budynek na planie kwadratu, zwieńczony pagodowym daszkiem z wywiniętymi okapami i latarnią na słupkach. W latarni zachowała się lampa w formie lampionu chińskiego, a na dachu miedziany smok. We wnętrzu altany znajdowały się malowidła inspirowane sztuka chińską – obecnie nie wiadomo, w jakim są stanie.

Łuk triumfalny

Wzniesiony z inicjatywy Anny Dunin-Wąsowicz ok. 1837 r. Na attyce umieszczono napis: Poniatowski. Łuk udekorowany został dwoma męskimi rzeźbami w strojach starożytnych, symbolizujących męstwo oraz dwoma kobiecymi. 

Oranżeria

Oranżeria w Jabłonnie powstała według projektu Sz. B. Zuga w 1780 r., połączona była z romantyczną, ceglaną basztą. Zniszczona częściowo w 1944 r. Odbudowana w latach 60. XX w. bez baszty, która została wysadzona w czasie działań wojennych i nie pasowała już do klimatu klasycystycznego założenia. 

Grota z domkiem

W pobliżu pałacu znajdowała się grota wraz z domkiem, której resztki do dziś są widoczne. Sztukaterie wykonanał Ferdynand Merck, a na ścianach widniały malowidła pejzażowe w technice en grisaille (pokój bawialny), arabeski (garderoba), iluzjonistycznie namalowana kopuła (sypialnia) autorstwa Mańkowskiego. Do pawilonu przylegała ziemno-skalista grota, która stanowiła integralną część tego malowniczego założenia. Jej wnętrze zdobiły gipsowe rocaiile i muszle. Domek od południa posiadał ryzalit z wieżyczką i zegarem słonecznym.